درآمد

سلماس از شهرهای به نسبت پر جمعیت آذربایجان غربی است که در ‏شمال ارومیه و جنوب خوی قرار گرفته و از غرب به ترکیه و از ‏شرق به دریاچۀ ارومیه محدود می شود. این شهرستان از دو بخش ‏مرکزی، به مرکزیت سلماس و بخش کوهسار، به مرکزیت کتبان و ‏هفت دهستان به نام های زولاچای، کره سنی، لکستان، کنار ‏بروژ، چهریق، شنتال و شپیران تشکیل شده‏.[۲] سلماس دارای سابقۀ تاریخی و تمدنی کهن است و تپه های پیش ‏از تاریخی اهرنجان، قره تپه، هفتوان، نقش برجستۀ خان تختی، ‏مقابر صخره ای و ده ها محوطۀ تاریخی دیگر در این شهر گواهی بر این ادعا محسوب می شود. علاوه بر این، در این شهرستان تاکنون بیش از ۳۹ ‏کلیسای تاریخی ارمنی شناسایی شده که عمدتاً در محدودۀ زمانی ‏بین سده های سیزدهم تا نوزدهم میلادی ساخته شده اند[۳] اما متأسفانه ‏بیشتر آنها به مرور زمان چنان ویران شده اند که امروزه هیچ ‏اثری از آنها بر جای نمانده. کلیسای تاریخی روستای آفتار‏خانه یکی از این کلیساهاست که به لحاظ اهمیت آن موضوع نوشتار ‏حاضر قرار گرفته.

موقعیت جغرافیایی ‏

آفتارخانه روستایی است که در پنج کیلومتری جنوب شرقی شهرستان ‏سلماس و به فاصلۀ چند کیلومتری از جادۀ آسفالته سلماس ‏ارومیه قرار گرفته. دسترسی به این روستا از طریق مسیر ‏باغچه جیک و سپس، روستای بخش کندی امکان پذیر است. این روستا، ‏که در برخی منابع با نام اخته خان نیز آمده، دارای یک ‏محوطۀ باستانی (به شمارۀ ثبتی ۹۷۰۰ )، یک کلیسای تاریخی ‏ارمنی و یک قبرستان تاریخی ارمنیان با سنگ قبرهای حکاکی شده و ‏ارزشمند است که به شمارۀ ۴۷۸۶ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. کلیسای تاریخی و ارزشمند آفتارخانه، که در حاشیۀ منازل ‏روستاییان قرار گرفته، با نام مریم مقدس شناخته می شود. ‏این کلیسا در طول جغرافیایی ً۵۸ َ۵۲ ·۴۴ و عرض جغرافیایی ً۰۵ َ۱۱ ·۳۸ ‏واقع شده و به شمارۀ ۲۰۷۳ در ۲۹ تیر ۱۳۷۷ش در فهرست ‏آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.‏

تاریخچه و سوابق پژوهشی ‏

به رغم ارزش های بالای معماری و هنری، این کلیسا چندان مورد ‏توجه محققان و پژوهشگران قرار نگرفته است. شاید، بتوان بررسی ‏پژوهشی پروفسور کلایس آلمانی را نخستین مطالعه در خصوص این کلیسا دانست. ‏وی در بررسی گسترده ای که در ۱۳۴۷ش (۱۹۶۸م) از شمال غرب کشور به ‏سمت نقاط جنوبی و مرکزی آن صورت داد از این کلیسا بازدید کرد و آن را مورد مطالعه قرار داد. او این کلیسا را با نام اختان[۴] ‏معرفی کرد و ضمن ارائه اطلاعاتی در خصوص آن پلان نسبتاً دقیق و تصویری از این ‏کلیسا را در سال بعد (۱۳۴۸ش/۱۹۶۹م) در شمارۀ دوم دورۀ جدید مجلۀ ‏پژوهش های باستان شناسی آلمان در ایران (که به اختصار ‏ای ام آی نامیده می شود) ‏منتشر ساخت[۵] اما اشارۀ دقیقی به تاریخ ساخت آن نکرد! ‏گروه معماران و پژوهشگران دانشگاه پلی تکنیک دانشگاه میلان ‏ایتالیا نیز به همراه هیئتی از دانشگاه ملی ایران (شهید بهشتی ‏کنونی) در فاصلۀ سال های ۱۳۵۶و ۱۳۵۷ش (۱۹۷۷ و ۱۹۷۸م) در بررسی گسترده ‏ای که برروی استحکام و گونه شناسی کلیساهای ارمنی در ایران صورت دادند به مطالعه و بررسی این کلیسا پرداختند و ‏نقشۀ آن را همراه با اطلاعاتی در خصوص آن منتشر ساختند‏.[۶]

آندرانیک هویان، باستان شناس و محقق ارمنی، نیز در کتاب ‏ارزشمند خود با نام کلیساهای ارمنیان ایران ضمن اشاره به این ‏کلیسا در خصوص ویژگی های معماری و قدمت آن اطلاعاتی ارائه کرده است‏.[۷] هویان تاریخ بنای این کلیسا را سدۀ هجدهم میلادی ذکر ‏کرده است. در گزارش ثبتی ای که در ۱۳۷۲ش تهیه شده بنا را ‏با توجه به ویژگی های معماری و مقایسۀ پلان و مصالح به کار ‏رفته در آن به دورۀ صفویه منسوب کرده اند‏.[۸]به استناد مطالعات هیئت ‏ایتالیایی، کلیسا در ۱۲۷۰ش (۱۸۹۱م) مجدداً به دست ارمنیان مورد ‏مرمت و بازسازی قرار گرفته است. علاوه بر این، خانم نادره ‏شجاع دل[۹] ‏ و نگارنده[۱۰] نیز در مطالعات خود اشاراتی به این ‏اثر تاریخی کرده اند. به رغم گذشت زمان و بارش نزولات جوی، که سبب آسیب و تخریب هایی در کلیسا شده، بنا در حالت ‏کلی سرپا و نسبتاً سالم است اما از آن برای برگزاری مراسم ‏مذهبی استفاده نمی شود. ‏

ویژگی های معماری‏

مصالــح ‏

مصالح اصلی به کار رفته در این کلیسا سنگ های لاشه ای و در بخش هایی ‏سنگ های تراش خوردۀ آذرین است. طی مرمت و بازسازی هایی که در ۱۲۷۰ش(۱۸۹۱م) صورت گرفته از آجر و گچ نیز، به ویژه، به منزلۀ مصالح فرعی استفاده شده است. ‏

نقشــه ‏

کلیسای مریم مقدس آفتارخانه مشتمل بر نمازخانه ای منفرد و ‏مستطیل شکل به طول ۳۰/ ۱۷ و عرض۱۰ / ۹ متر و دارای ‏محور اصلی شرقی ـ غربی است. اجزا و عناصر معماری کلیسا بر اساس ‏این محور انتظام یافته و نقشه نسبت به محور حالت تقارن دارد. ‏کلیسا دارای یک ورودی اصلی در ضلع غربی است و این ورودی، که بر ‏طبق آموزه های مذهبی مسیحی راه ورود به کلیساست، بر روی محور ‏شرقی ـ غربی و درست در مقابل محراب واقع شده. در پلانی که پرفسور کلایس ترسیم کرده ورودی، رواقی با دو ستون ‏دارد که امروزه از آنها اثری بر جای نمانده است. بر روی ‏سردر کلیسا طاقنمای آجری بلندی ایجاد شده که دارای تزیینات ‏هره چینی آجری است. سطح داخلی کلیسا اندکی پایین تر از سطح ‏زمین های اطراف است و فضای داخلی آن، مانند غالب کلیساهای ‏منطقۀ شمال غرب، به شیوۀ بازیلیک سه ناوی و ستون دار ساخته ‏شده. صحن اصلی کلیسا با چهار ستون، که در دو ردیف موازی ‏کنار هم قرار گرفته، به سه ناو تقسیم می شود: ناو اصلی ‏میانی و ناوهای فرعی جانبی. ناو میانی، به منظور پذیرش ‏عبادت کنندگان بیشتر، بزرگ تر از ناوهای کناری ساخته شده. محراب ‏مستطیل شکل کلیسا در منتها الیه بخش شرقی و هم عرض ناو ‏میانی و در راستای آن ایجاد شده است. در این کلیسا، به لحاظ ‏کارکردی سه بخش محل عوام، محل سرودخوانان و محراب وجود دارد اما با توجه به تخریب های صورت گرفته در بخش محراب تشخیص ‏میزان اختلاف ارتفاع سطح آن با فضای عبادت کنندگان و سرود‏خوانان امکان پذیر نیست.

در دو سمت محراب، دو اتاق (آونداتون) ‏با ورودی های تنگ و باریک تعبیه شده که محل نگهداری وسایل ‏کشیش و اشیا و لوازم مورد استفاده در مراسم مذهبی است. ‏

نماهــا و تزیینــات‏

در این کلیسا از تزیینات معماری محدودی استفاده شده است. ‏نمای دیواره های خارجی را با استفاده از سنگ های لاشه ای ساخته اند و مابین آنها بندکشی شده و پوشش سفید رنگی دارد. بخش ‏زیادی از این پوشش و بندکشی مابین سنگ ها بر اثر مرور زمان و بی توجهی ریخته شده و از بین رفته. تزیینات نمای خارجی ‏عمدتاً در دیوار غربی و محل ورودی اصلی ایجاد شده است. در دو ‏طرف ورودی، دو نیم ستون آجری و بر بالای آن تزیینات آجری به ‏چشم می خورد. چهارچوب ورودی اصلی نیز با استفاده از ‏سنگ های آذرین تراش خورده و خوش ساخت با طاق هلالی ساخته شده ‏است. در دو گوشۀ دیوارهای این ضلع، به منظور ترازبندی، سه سنگ ‏آذرین تراش خورده به فاصلۀ چند رج سنگی از یکدیگر و به ‏صورت قرینه ایجاد شده و بدین وسیله سطح دیوار را از سادگی ‏و یکنواختی خارج کرده اند. در نماهای دیگر اضلاع، تزیین های ‏خاصی به چشم نمی خورد. دیوار خارجی شمالی فاقد نورگیر است ‏اما در ضلع جنوبی سه نورگیر تعبیه شده که یکی از آنها در ‏گذشته ورودی ضلع جنوبی بوده و ظاهراً، در مرمت های بعدی این ‏ورودی مسدود و تبدیل به نورگیر شده است. در فضای داخلی ‏کلیسا نیز، تزیین خاصی وجود ندارد و سطح دیوارها با اندود ‏گچ پوشیده شده است. سنگاب غسل تعمید را در دیوارۀ شمالی و در ‏نزدیکی بخش محراب درون دیوار تعبیه کرده اند. حدفاصل بین ‏ستون ها با استفاده از طاق های رومی باربر به یکدیگر متصل شده ‏است.‏

پوشـش سـقف‏

سقف کلیسا در بخش ناو میانی با دوگنبد عرقچین آجری و یک ‏گنبد آجری بزرگ تر، که به صورت یک درمیان قرار گرفته است، ‏پوشیده شده. گنبد اصلی، که بر بالای بخش عوام ایجاد شده، ‏آجری و به صورت نیم دایره ای است و آجرهای آن را به شکلی ‏ماهرانه بر روی یکدیگر سوار کرده اند. در محل ساق گنبد و ‏در چهار جهت اصلی، چهار نورگیر به منظور افزایش نور فضای ‏داخلی بخش عوام احداث شده. بنا به دلایلی که بر ما معلوم ‏نیست بر فراز این گنبد نیم دایره گنبد مخروطی دیگری از جنس ‏فلز و چوب ایجاد شده است که حالت عجیب و نامتقارنی به گنبد ‏اصلی داده. این شیوۀ احداث گنبد در بنای کلیسای مریم ‏مقدس آفتارخانه منحصر به فرد است و در دیگر کلیساهای منطقۀ ‏شمال غرب به چشم نمی خورد. افزون بر این، مشخص نیست که آیا ‏گنبد فوق در زمان احداث به این شیوه ساخته شده یا درهنگام ‏مرمت های سال ۱۲۷۰ش (۱۸۹۱م)، گنبد مخروطی را به آن اضافه کرده اند. تاکنون، ‏در این خصوص اطلاعاتی به دست نیامده و کسب آگاهی های بیشتر ‏مستلزم پژوهش های گسترده تری در آینده است.‏

قبرستــان تاریخی ارمنــی‏

به فاصلۀ حدود یک کیلومتری از کلیسا و در ضلع شرقی روستای ‏آفتارخانه، قبرستان تاریخی ارمنیان قرار گرفته که به نظر می رسد با کلیسا مرتبط باشد. این قبرستان در طول ‏جغرافیایی َ۵۳ ·۴۴ و عرض جغرافیایی َ۱۱ ·۳۸ قرار گرفته و حدود هشتصد متر مربع ‏وسعت دارد و قدمت آن به دورۀ قاجاریه می رسد. سطح قبرستان ‏پوشیده از سنگ های مکعب مستطیلی از نوع آذرین و سیاه ‏آتشفشانی است که برخی از آنها را ‏ماهرانه تراشیده و نقوشی بر روی آنها ایجاد کرده اند. برخی ‏دیگر دارای کتیبه هایی به خط ارمنی هستند که تاریخ بیشترشان ‏به اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی می رسد. [۱۱] در سطح قبرستان آثار حفاری های ‏گستردۀ غیر مجاز به چشم می خورد و متأسفانه، ‏برخی از این سنگ قبرهای ارزشمند به دست قاچاقچیان آثار فرهنگی ‏شکسته شده و از بین رفته اند و برخی دیگر را نیز به سرقت برده اند. این ‏قبرستان تاریخی در ۲۳ بهمن۱۳۸۰ش، به شمارۀ ۴۷۸۶، در ‏فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.‏

جـمع بنــدی‏

روستای آفتارخانه یکی از روستاهای تاریخی و کهن شهرستان ‏سلماس محسوب می شود. وجود یک تپۀ تاریخی با قدمت هزارۀ اول ‏پیش از میلاد و کشف اتفاقی گورستانی از دورۀ اشکانی با گورهای ‏صندوقی(کلان سنگی)، در هنگام احداث آبراهۀ انتقال آب سد زولا[۱۲] ‏ ‏در نزدیکی روستا، نشان از سابقۀ تمدنی سه هزاره سالۀ آن ‏دارد. به نظر می رسد با توجه به وجود کلیسای مریم مقدس و ‏قبرستان تاریخی ارمنی این روستا در فاصلۀ زمانی قرن هجدهم ‏و نوزدهم میلادی از مناطق بزرگ ارمنی نشین سلماس بوده و این موضوع ‏با توجه به وجود کلیسای تاریخی روستای قزلجه و گورستان و کلیسای ‏تاریخی روستای پکاجیک، در فاصلۀ نزدیکی از روستای آفتارخانه، ‏قابل توجه است. کلیسای مریم مقدس آفتارخانه از بناهای ‏ارزشمند تاریخی شمال غرب کشور است و قدمتی چند صد ساله دارد و ‏به احتمال بسیار، یکی از ده ها کلیسایی است که به دست ارمنیان ‏مهاجر دورۀ صفویه و پس از آن در منطقۀ سلماس ایجاد شده. اهمیت عمدۀ کلیسا به دلیل ویژگی منحصر به فرد گنبد ‏اصلی دوپوش آن است که در دیگر کلیساها مشاهده نمی شود. ‏به علاوه، این کلیسا از معدود کلیساهایی است که تاکنون در ‏وضعیت نسبتاً سالمی باقی مانده. هرچند مرمت هایی که در گذشته به دست ارمنیان منطقه در کلیسا صورت گرفته غیر اصولی ‏و غیر فنی بوده همین مرمت ها نقش عمده ای در حفاظت و جلوگیری از تخریب و ‏فرسودگی کلیسا و سرپا نگه داشتن آن داشته است. با وجود این، بنا ‏همچنان در وضعیت حفاظتی اضطراری و نامناسبی به سر می برد و ‏نیازمند حفاظت و مرمت های فوری است. تعیین محدوده های ‏حفاظتی و تعیین عرصه و حریم های اصلی کلیسا نیز از دیگر اقداماتی‏است که باید صورت گیرد تا این بنا همچنان به منزلۀ یکی از ‏آثار شاخص هنر معماری ارمنی در منطقه شمال غرب باقی بماند.